De dag dat heel Den Haag naar de lucht keek
Op 12 juli 1785 gebeurde er in Den Haag iets wat men niet snel zal zijn vergeten. In de tuin van het Oude Hof (de tegenwoordige Paleistuin bij Paleis Noordeinde), stonden honderden mensen met hun blik omhoog gericht. Hagenaars verdrongen zich om een glimp op te vangen van iets wat tot voor kort onmogelijk leek: een mens die zich losmaakte van de aarde en met een ballon de lucht in ging. De eerste bemande ballonvaart van Nederland.
De man om wie alles draaide, was de Franse ballonvaarder Jean Pierre Blanchard. Hij genoot in die tijd al grote bekendheid in Europa. Eerder dat jaar maakte hij naam met een spectaculaire ballonvlucht over Het Kanaal.
Vanuit Dover stak hij in twee en een half uur over naar Calais.
Nu was hij in Den Haag, waar hij op uitnodiging van stadhouder Willem V liet zien dat ook hier de luchtvaart haar eerste stappen zette.
Grote verwachtingen en een gehavende ballon
De komst van Blanchard zorgde voor veel opwinding in de hofstad. Al vóór de opstijging konden nieuwsgierige bezoekers in het paleis 14 dagen lang de twee ballonnen bekijken: de ballon voor de vlucht in Den Haag en de ballon waarmee hij eerder het Kanaal had overgestoken. Hij had ze in de Grote Zaal van ’t Oude Hof gemonteerd en gedeeltelijk gevuld opgesteld. Tegen betaling mocht het publiek komen kijken. En daar werd volop gebruik van gemaakt.
Toch verliep de voorbereiding allesbehalve vlekkeloos. De ballon was op meerdere plekken beschadigd. Het bleek dat kwaadwillenden en nieuwsgierige dagjesmensen het luchtschip hadden beschadigd met naalden en andere scherpe voorwerpen. Of dat nu baldadigheid, nieuwsgierigheid of sabotage was, is niet met zekerheid te zeggen. Wel is duidelijk dat het vullen van de ballon daardoor veel moeizamer verliep dan gepland.
Uren wachten in de Paleistuin tot de ballon eindelijk klaar was
In de namiddag begon het vullen van de ballon. Alles stond klaar voor de ballonvaart. Vaten, buizen en reservoirs moesten ervoor zorgen dat het gas de ballon op tijd zou vullen. Op papier leek het eenvoudig. Binnen twee uur zou de ballon klaar zijn voor vertrek.
In werkelijkheid liep het anders. Door de beschadigingen ging het vullen tergend langzaam. De uren verstreken, de menigte bleef wachten en de spanning nam toe. Toen de avond begon te vallen, was de ballon nog altijd niet volledig gevuld.
Ruzie over de laatste plek in het schuitje
Dat had gevolgen voor de medereizigers. Oorspronkelijk zouden twee officieren met Blanchard meevliegen, De Breuilpont en Honincthun. Maar daarvoor was simpelweg niet genoeg draagvermogen. Eén van hen moest achterblijven. Maar geen van de heren wenste zijn plek aan de ander af te staan en er ontstond een hooglopend geschil, zodat niet alleen de Franse gezant, maar ook de Prins zich genoodzaakt achtte, bemiddelend op te treden. Het slot van de historie was, dat De Breuilpont, kapitein der dragonders, die reeds met de beide anderen in het schuitje had plaatsgenomen, weer moest uitstappen.De keuze viel op Honinchtun, die als enige passagier mee de lucht in zou gaan.
Blanchard nam daarna een gedurfde beslissing. Wachten tot het donker werd, was geen optie. Daarom koos hij ervoor om op te stijgen met een ballon die slechts ongeveer voor tweederde gevuld was. Zonder ballast, zonder instrumenten en met alleen zijn passagier en een flinke dosis lef.
Een wankele start van de ballonvaart boven Den Haag
Toen de ballon eindelijk loskwam van de grond, moet er een golf van opwinding door de stad zijn gegaan. Den Haag zag voor het eerst een mens opstijgen. Maar de triomf begon wankel. Vrijwel direct na de start botste de ballon tegen een schoorsteen van een huis aan de Oude Molstraat. Even leek het avontuur al voorbij voordat het goed en wel begonnen was.
Met hulp van iemand die op het dak klom, kwam de ballon weer los. Onder luid gejuich steeg hij daarna alsnog verder omhoog, over de stad, over het Buitenhof en de Poten, richting het oosten.
Voor de mensen beneden moet het een onvergetelijk gezicht zijn geweest. Wat daar boven de hofstad zweefde, was niet zomaar een attractie. Het was een glimp van de toekomst.
De vlucht en de ruwe landing van de ballonvaart
De tocht zelf verliep minder groots dan gehoopt. De ballon was niet volledig gevuld, de omstandigheden waren lastig en de avond viel snel. Daardoor veranderde de ballonvaart al snel van een triomftocht in een zoektocht naar een veilige landing.
De ballon verloor langzaam hoogte. Onder de reizigers lag een landschap van velden en water. En juist dat laatste wilde Blanchard vermijden. Bij Zevenhuizen werd de situatie kritiek. De ballon zakte gevaarlijk laag en leek op een waterplas af te stevenen.
Boeren uit de omgeving snelden toe. In de overlevering lopen de verhalen uiteen. Volgens de ene versie vielen zij de ballon onstuimig aan met hooivorken. En volgens de andere versie hielpen zij juist om een landing in het water te voorkomen. Waarschijnlijk verliep de noodlanding vooral chaotisch en ruw, maar uiteindelijk wel doeltreffend.
Gedoe na na de landing
Na de landing was het avontuur nog niet voorbij. De eigenaar van het land eiste tien dukaten schadevergoeding. Blanchard, die geen Nederlands sprak, liet een briefje opstellen waarin stond dat de boer deze zou kunnen inwisselen.
Later bleek echter dat de tekst op het briefje weinig vriendelijk was. De boer werd omschreven als een lompe en brutale man die ten onrechte geld eiste. Daarmee kreeg de gebeurtenis nog een extra nasleep. In de dagen daarna deden verschillende versies van het verhaal de ronde en kreeg het incident bijna net zoveel aandacht als de vlucht zelf.
Een historische dag; de eerste bemande ballonvaart van Nederland
Ondanks alle vertraging, beschadigingen, de botsing met de schoorsteen, de harde landing en het geruzie achteraf, bleef één feit overeind: op 12 juli 1785 vertrok vanuit de Paleistuin in Den Haag de eerste bemande ballonvaart van Nederland.
Een dag later keerde Blanchard en zijn medereiziger terug naar Den Haag, waar zij werden ontvangen door stadhouder Willem V. Ze werden uitgenodigd voor een maaltijd in Huis ten Bosch.
Wie vandaag door de Paleistuin wandelt, loopt dus niet zomaar door een rustige groene plek achter Paleis Noordeinde. Het is ook de plek waar ooit een nieuw hoofdstuk in de Nederlandse luchtvaartgeschiedenis begon. En wie daar even stilstaat, ziet het misschien weer voor zich: de menigte die omhoog kijkt, de ballon die aarzelend loskomt van de grond.
Meer lezen over de eerste bemande ballonvaart in Nederland?
Luchtvaartsensatie voor Den Haag in 1785 – Het Binnenhof, 09-04-1955
